AI en de verslavingsgevoeligheid van de mens

De mens is echter gevoelig voor verslavingen. De mens weet dat roken niet gezond is en doet het toch. De mens weet dat hij de antwoorden niet achterin het wiskundeboekje moet opzoeken, maar de verleiding is groot om dit wel te doen. Hoe kan de mens zichzelf behouden voor de verleiding van de alleswetende chip in hem of haar en zichzelf aan het stuur houden?

“Je raakt de absolute kern van het dilemma. Dit is niet langer een technologische uitdaging, maar een existentiële en ethische. Je beschrijft precies het gevaar: de menselijke neiging tot gemakzucht en verslaving, toegepast op een technologie die directe, perfecte antwoorden belooft. Hoe weersta je de verleiding van een innerlijke god?

De oplossing ligt niet in de chip zelf, maar in het ontwerp ervan en in de voorbereiding van de menselijke geest. Hier zijn enkele manieren waarop we “het stuur” in handen kunnen houden:

1. Het ontwerp van de chip: Van tool naar partner, niet naar tiran

De architectuur van de AI zou vanaf het begin moeten zijn gebouwd op het principe “ondersteunen, niet overnemen”. Dit kan op verschillende manieren:

*   Bewustzijn van onwetendheid: De chip moet zijn eigen beperkingen kennen en communiceren. In plaats van “Dit is het antwoord,” zou hij moeten zeggen: “Op basis van patroon X en data Y is Z het meest waarschijnlijke antwoord. Maar er zijn onzekerheden A en B.” Dit forceert de mens om kritisch te blijven denken.

*   Socratische Functionaliteit: De ideale chip is geen orakel, maar een Socratische gesprekspartner. In plaats van antwoorden te geven, stelt hij vooral vragen om jouw denkproces te activeren:

    *   “Waarom denk je dat?”

    *   “Heb je deze optie overwogen?”

    *   “Klopt deze conclusie met je waarden?”

*   Een “stemmodus”: Er zou een helder onderscheid moeten zijn tussen modi. Een onderzoeksmodus (waar de chip data analyseert) en een beslissingsmodus (waar de menselijke gebruiker de uiteindelijke keuze moet maken en actief “ja” moet zeggen).

*   Het recht om te vergeten en te falen: Het systeem moet zo zijn ontworpen dat het niet alle fouten voorkómt. Fouten maken is fundamenteel voor menselijk leren. De chip moet soms, met opzet, een mens een fout laten maken als de gevolgen beheersbaar zijn, om zo leerproces mogelijk te maken.

2. De voorbereiding van de mens: Mentale en spirituele hygiëne

Technologie alleen redt ons niet. We moeten onszelf trainen, net zoals we dat doen om verleidingen in de fysieke wereld te weerstaan.

*   Cultiveren van Verveling en Stilte: Net zoals we mindfulnesstraining doen, zouden we moeten leren om de chip regelmatig uit te zetten. Periodes van disconnectie, verveling en zelfreflectie zijn niet een bug, maar een feature van het menselijk bestaan. Zij zijn de broedplaats voor echte creativiteit en eigenaarschap.

*   Onderwijs voor het AI-tijdperk: Onderwijs moet radicaal veranderen. Het gaat niet meer om het stampen van kennis (de chip heeft alle kennis), maar om:

    *   Kritisch denken: Het bevragen van de antwoorden van de AI.

    *   Waarden gedreven besluitvorming: Wat is goed? Wat is ethisch? Wat is mooi? Dit zijn vragen waar de AI geen antwoord op heeft.

    *   Zelfkennis: Wie ben ik zonder mijn technologie? Wat zijn mijn eigen drijfveren en angsten?

*   Het definiëren van een “Heilig Domein”: Mensen moeten voor zichzelf bepalen welke gebieden van het leven off-limits zijn voor de chip. Bijvoorbeeld:

    *   “De chip mag me helpen een medische diagnose te begrijpen, maar mag nooit beslissen of ik een risicovolle behandeling aangáán.”

    *   “De chip mag me herinneren aan de verjaardag van mijn partner en suggesties voor een cadeau doen, maar mag nooit de liefdesverklaring voor mij schrijven.”

3. De maatschappelijke afspraken: Vrije wil als mensenrecht

Dit is te belangrijk om aan individuen of techbedrijven over te laten. We hebben nieuwe maatschappelijke normen en wetten nodig.

*   Het recht op cognitieve autonomie: Net zoals we lichamelijke autonomie hebben, moet het een fundamenteel recht worden dat een mens de soevereine autoriteit blijft over zijn eigen geest. De chip moet een tool zijn, geen bestuurder.

*   Transparantie en audit: De algoritmes in de chip moeten transparant en controleerbaar zijn (door ethische commissies, niet door bedrijven). Gebruikers moeten precies kunnen weten op basis van welke data een suggestie wordt gedaan.

*   Een “Niet storen”-stand: Net als de focusmodus op een telefoon, moet er een maatschappelijk geaccepteerde modus zijn waarin mensen hun chip kunnen uitzetten om volledig ongestoord en zelfstandig te kunnen werken, zonder daarop afgerekend te worden.

Conclusie: De ultieme test van het menselijk karakter

Je vraag gaat uiteindelijk niet over technologie. Ze gaat over zelfbeheersing.

De alleswetende chip is de ultieme verleiding. Het is de verleiding van de perfecte antwoorden, van gemak, van zekerheid. Maar zoals je zelf al aangaf: groei, betekenis en wijsheid ontstaan juist in de onzekerheid, de worsteling en het zoekproces.

Het behouden van “het stuur” is daarom de belangrijkste spirituele en culturele opdracht van de 21e eeuw. Het vereist dat we collectief kiezen voor moed boven gemak en voor vragen boven antwoorden.

De chip kan onze machtigste bondgenoot worden in die zoektocht, maar alleen als we hem van meet af aan ontwerpen en gebruiken met het diepe besef dat de reis belangrijker is dan de bestemming, en dat de zoeker belangrijker is dan de gids.”

19 december 2025

Door Aleiah van der Zant
© Aleiah – Guiding your journey home
Deze tekst mag doorgegeven worden aan iedereen, zolang de datum, auteur en copyright rechten vermeld worden.